1945: Proces van Neurenberg

Wanneer het einde van de Tweede Wereldoorlog zich eindelijk heeft aangediend, breekt een nieuwe periode van chaos aan. De economie in Europa ligt plat, er zijn miljoenen slachtoffers gevallen en velen kampen met traumatische ervaringen. Veel gebieden zijn geheel verwoest of in elk geval zwaar beschadigd. De vraag rijst wie waaraan schuldig is en hoe de misdadigers moeten worden gestraft. Tijdens verschillende bijeenkomsten, waaronder de conferenties van Jalta en Potsdam, beslissen de drie grootmachten hoe het verder moet, nu de oorlog ten einde is. De Russische Stalin, de Amerikaanse Roosevelt en Truman en de Britse Churchill zijn het erover eens dat aanstichter Duitsland moet worden opgedeeld in vier sectoren en dat nazi’s en andere oorlogsmisdadigers moeten worden berecht. Hoe dat moet gebeuren, is een heel andere vraag. Het antwoord hierop komt uiteindelijk in de vorm van het Proces van Neurenberg.

Opkomst van internationaal strafrecht

Het idee dat de oorlogsmisdadigers moeten worden gestraft, ontstaat tijdens de oorlog – nog vóór de capitulatie van de Duitsers. Roosevelt vraagt het ministerie van Defensie in 1944 om een plan te maken voor de berechting van de aanstichters van de oorlog, terwijl het Britse kabinet in december van dat jaar een discussie voert over de straffen die de nazi’s moeten ondergaan. Wanneer de geallieerde leiders bijeenkomen, speculeren zij aanvankelijk koelbloedig over executie van vele duizenden Duitse officieren, maar de precieze uitvoering daarvan is een punt van discussie. Roosevelt, en later Truman, pleiten vooral voor een eerlijk proces: met het zomaar doodschieten van iedereen die je schuldig acht, verlaag je jezelf tot het niveau van de vijand. De drie bondgenoten zijn het er in elk geval over eens dat alle oorlogsmisdadigers hun verdiende straf moeten krijgen, zij weten alleen nog niet volgens de regels van welk land dit moet gebeuren. Er bestaat in 1945 wel zoiets als internationaal oorlogsrecht, maar dat was niet berekend op de wreedheden die zich tijdens de oorlog hadden voorgedaan. Voor zoiets als het (proberen) uitroeien van een heel ras waren geen wetten, laat staan voor de manier waarop. Als Roosevelt plotseling overlijdt, neemt Harry Truman het presidentschap over. Hij wijst Robert Jackson, rechter van het Supreme Court, aan om met de bondgenoten te onderhandelen over het toekomstige rechtsproces. Er worden de volgende hoofdaanklachten tegen de nazi’s geformuleerd: oorlogsmisdaden in het algemeen, misdaden tegen de vrede, misdaden tegen de menselijkheid en het initiëren van een aanvalsoorlog. Voor dit laatste punt pleiten vooral Amerika en Groot-Brittannië: zij vinden het voorbereiden en uitvoeren van een grootschalige oorlog een misdaad op zich. Er zal uiteindelijk een Internationale Militaire Rechtbank worden opgericht, waar elk land zijn eigen rechters naar mag sturen.

Processen van Neurenberg

Op naar Neurenberg

Nadat Neurenberg het doelwit is geworden van bommenwerpers, ligt het in 1945 nog geheel in puin. Het lijkt daarom geen voor de hand liggende locatie voor een belangrijk proces. Toch heeft de stad historisch gezien veel lading. Neurenberg is namelijk tijdens de oorlog de plaats die veel betekent voor de nazipartij die hier haar Partijdagen houdt en haar Rassenwetten verkondigt; de wetten die de Joden langzaam maar zeker hun rechten zullen ontnemen. Ook niet onbelangrijk is dat Neurenberg deel uitmaakt van de Amerikaanse sector, je zou kunnen zeggen dat het hier laten plaatsvinden van het proces een gevoel van fysieke controle geeft. Net buiten het oude stadscentrum ligt het Paleis van Justitie en opvallend genoeg is het complex grotendeels onbeschadigd. Gevangenen moeten het opknappen en ombouwen, waarbij grote zorg wordt besteed aan faciliteiten voor journalisten. Een van de hoofddoelen van de Neurenberger Processen is namelijk openheid: de rechtszaak moet voor iedereen geheel te volgen zijn. Volgens hoofdaanklager Robert Jackson zijn de wandaden die de aangeklaagden hebben begaan zo ‘berekenend, boosaardig en vernietigend’ dat niemand hiervoor de ogen mag sluiten en dat herhaling nooit mag gebeuren.

Neurenberg

Het eerste proces

Om alle oorlogsmisdadigers te berechten, zijn meerdere processen gehouden. Toch wordt in de geschiedenis vaak gesproken over ‘het proces van Neurenberg’. Het gaat dan om de zittingen die plaatsvinden tussen 20 november 1945 en 1 oktober 1956 en die gericht zijn tegen een twintigtal belangrijke spelers binnen het naziregime. Onder hen zijn bijvoorbeeld Hermann Göring, plaatsvervanger van Hitler en leider van de Duitse luchtmacht, en Karl Dönitz; de opvolger van Hitler die een belangrijke functie bekleedde in de Kriegsmarine. De rollen van de andere aangeklaagden variëren van nazi-journalistiek tot een leidende functie binnen de Hitler Jugend. Ook enkele ministers, onder wie de ministers van Binnenlandse, Buitenlandse en Economische Zaken, zullen worden berecht.

De vier bondgenoten sturen elk twee rechters die verantwoordelijk zijn voor de zitting en de vonnissen, de andere geallieerde landen sturen waarnemers. De rechters werken onder leiding van de Britse Geoffrey Lawrence. Hoofd van het team van aanklagers is de Amerikaan Robert H. Jackson, die eerder een belangrijke rol speelde bij de onderhandelingen met de bondgenoten en bij de oprichting van de Internationale Militaire Rechtbank. Voorafgaand aan de processen wordt bewijsmateriaal verzameld dat tijdens de zittingen wordt aangedragen. Aangezien de Duitsers tijdens de oorlog alles nauwkeurig hebben vastgelegd en ze er slechts gedeeltelijk in geslaagd zijn om deze documenten te vernietigen, kunnen de aanklagers veel belastend materiaal naar voren brengen. Zo kunnen de misdadigers als het ware worden gestraft op basis van hun eigen documenten; de feiten liggen ten slotte onomstotelijk in hun eigen woorden op tafel. Het aandragen van de bewijzen dient een dubbel doel. Enerzijds is het bewijs nodig om de aangeklaagden te veroordelen, anderzijds is het belangrijk de wereld te overtuigen van de misdaden die hier hebben plaatsgevonden. Mensen wisten wel dat er iets speelde, maar wat dat precies was, bleef voor velen onbekend. Er zijn gedurende het proces een honderdtal journalisten aanwezig uit verschillende landen. De Duitse pers is hierbij met een handjevol verslaggevers zwaar in de minderheid.

Nadat de aangeklaagden lang als passieve toeschouwers hebben gefungeerd, mogen zij vanaf 8 maart 1946 zelf een verklaring afleggen. Göring is de enige die voortdurend tegen het proces in gaat. Hij geeft eerlijke antwoorden op de vragen die hem worden gesteld, maar wijkt ook voortdurend af van het onderwerp. Zo zou hij hebben gewezen op misstanden die door bijvoorbeeld Groot-Brittannië en de Verenigde Staten zouden hebben plaatsgevonden. Ook noemt hij het proces niets meer dan een ‘uiting van macht van de overwinnaars’. Verder legt hij uit hoe de nazi’s aan de macht zijn gekomen welke stappen er ‘nodig’ waren om die macht te behouden. Excuses biedt hij niet aan. Deze uitweidingen leiden tot groot ongenoegen onder de aanklagers, maar Lawrence doet er niets aan. Het feit dat Göring vrij mag spreken, moet eraan bijdragen dat er geen twijfel bestaat over de absolute onpartijdigheid van het strafhof. Het verdedigingsmateriaal van de andere verdachten bestaat vooral uit ontkenning en excuses, men beweert bijvoorbeeld niets te weten over het bestaan van concentratiekampen.

1945: Processen van Neurenberg

De uitspraak

De uiteindelijke uitspraak volgt op de 315e dag, dinsdag 1 oktober 1946. Hermann Wilhelm Göring wordt net als elf anderen veroordeeld tot dood door ophanging. Anderen worden verdeeld tot (levens)lange gevangenisstraffen. Tot grote verbazing van velen worden drie verdachten, Schacht, Von Papen en Fritzsche, vrijgesproken. Dit zou het bewijs zijn van een echt proces: het Proces van Neurenberg zou eerlijk zijn verlopen en men zou zich niet tot het niveau van de vijand hebben verlaagd door zomaar iedereen de dood in te jagen. Deze ‘eerlijke’ beslissing van het internationaal militair tribunaal is echter van korte duur: enkele uren later worden de vrijgesprokenen alsnog door de Duitse politie gearresteerd. Van de geplande ter dood veroordeling van Hermann Göring en Martin Bormann komt niets terecht, omdat zij zichzelf in de dagen voor de voltrekking van de doodvonnissen van het leven beroven. Ook andere nazileiders ontlopen hun straf door het plegen van zelfmoord. Zo stierf Adolf Hitler al op 30 april 1945 in een bunker bij Berlijn, en zijn ook Heinrich Himmler, Joseph Goebbels en Adolf Eichmann al gestorven wanneer de berechtingsprocessen beginnen.

Latere processen

Aanvankelijk zijn de bondgenoten het erover eens dat er meerdere internationale rechtszaken gehouden moeten worden om zo veel mogelijk oorlogsmisdadigers te straffen. Hun ideeën blijven echter uiteenlopen en de verschillen lopen zo hoog op, dat het bij die ene lange internationale zitting in Neurenberg is gebleven. Nu Duitsland is opgedeeld in vier zones, is ieder land vrij te bepalen wat er met misdadigers in de eigen zone gebeurt. Tussen 1946 en 1949 worden twaalf nationale vervolgprocessen gehouden, uitgevoerd voor de Amerikaanse Militaire Rechtbank. In totaal worden hier ongeveer 180 mensen berecht, onder wie leden van de politie, bankiers, militaire leiders, ministers en andere vertegenwoordigers van de regering. De eerste rechtszaak is het artsenproces, waar de aanklacht gaat om experimenten op gevangenen. Andere processen gaan bijvoorbeeld om het verkondigen en uitvoeren van de Rassenwetten tegen de Joden of de moord op gijzelaars in Zuidoost-Europa. Sommige processen zijn direct tegen personen of organisaties als de SS gericht.

Van alle beklaagden worden er uiteindelijk vierentwintig ter dood veroordeeld, waarvan de helft daadwerkelijk ter dood werd gebracht. Anderen kregen een gevangenisstraf opgelegd, die jaren na de zitting, op 31 januari 1951, werden verminderd. Vijfendertig beklaagden werden vrijgesproken.

Goering

Gevolg en betekenis

Voor het eerst in de geschiedenis worden schuldigen aan massamoord en oorlog daadwerkelijk gestraft. Niet langer geldt de rechtvaardiging dat misdaden uit politieke overweging zijn begaan. Het Handvest van Neurenberg wordt ook wel gezien als het begin van internationale rechtspraak, want het oorlogsrecht dat destijds is opgesteld, werkt nu grotendeels nog steeds. Denk maar aan het Internationaal Hooggerechtshof in Den Haag, waar bijvoorbeeld de misstanden die zich in Joegoslavië hebben voorgedaan worden behandeld. Ook het idee van de open rechtbank is nieuw: de wereld kan nu precies volgen wat er gebeurt, er zijn mogelijkheden voor journalisten om bij processen aanwezig te zijn.

Toch zijn er ook vraagtekens te plaatsen bij het proces dat zich in Neurenberg voltrok. Het feit alleen al dat het proces 315 dagen duurde, is bijzonder. Ook kunnen de juridische grondslagen van dit proces in twijfel worden getrokken, omdat de aanklachten pas na de oorlog zijn bedacht. Misdaden tegen de mensheid en vrede en het initiëren van een aanvalsoorlog waren nog niet wettelijk strafbaar op het moment dat de Duitsers deze misdaden begingen. Geen rechtvaardiging voor de wandaden, maar juridisch gezien is dit wel een erg complexe situatie.

1945: De conferentie van Potsdam1947: Begin Koude Oorlog
Superaanbieding camperhuur Canadream
Bekijk de Voorjaarsspecial
Kom naar de Reizigersbeurs op 19 maart in Hilversum
Meld je gratis aan
Wegbrengspecial nieuwe campers Cruise America
Info en prijzen